Özel Gereksinimli Çocuğu Olan
Annelerle Psikodrama:
Annelik Rolü, Kaygı ve Dayanışma
Klinik Psikolog ve Psikodramatist
Dilhun BOSTAN AK
Özel gereksinimli bir çocuğun annesi olmak, çocuğun gelişimsel özellikleri ve ihtiyaçlarının yanı sıra ailenin sosyal, ekonomik ve ilişkisel koşullarıyla şekillenen bir deneyimdir. Çocuğun eğitim ve sağlık süreçlerini takip etmek, günlük yaşamını düzenlemek ve geleceğine ilişkin belirsizliklerle baş etmek, aile yaşamında önemli bir yer tutar. Otizm tanılı çocukların aileleriyle yürütülen araştırmalar, bakım ve eğitim sorumluluklarının çoğu zaman anneler üzerinde yoğunlaştığını, bunun annelerin sosyal ilişkilerini ve kendi ihtiyaçlarına ayırabildikleri zamanı etkileyebildiğini göstermektedir.¹,²
Annelerin yaşadıkları güçlükler, bakım sorumluluklarının fazlalığıyla sınırlı değildir. Annelik rolüne ilişkin toplumsal beklentiler, aile üyeleriyle kurulan ilişkiler, kişinin geçmiş yaşantıları ve kendi ihtiyaçlarına nasıl yaklaştığı da bu deneyimin parçalarıdır. Bu nedenle annelerle yürütülen psikoterapi çalışmalarında ebeveynlik becerilerinin yanı sıra annelerin bireysel ve psikolojik yaşantılarının da ele alınması önemlidir.
2023 yılında otizm tanılı çocuğu olan annelerle yürüttüğüm on altı haftalık psikodrama grup çalışması, bu konuları farklı yönleriyle değerlendirme fırsatı sundu. Başlangıçta psikodramanın annelerin kaygı düzeyleri üzerindeki etkisini araştırmak amacıyla planlanan çalışmada, grup süreci ilerledikçe annelik rolü, aile ilişkileri, suçluluk, kontrol ihtiyacı, yalnızlık ve dayanışma gibi temalar öne çıktı. Çalışmanın uygulama sürecini ve araştırma bulgularını 2024 yılında tamamladığım psikodrama yeterlilik tezinde değerlendirdim.³
Annelik Rolünün Ötesine Geçebilmek
Moreno'nun rol kuramına göre insan, yaşamı boyunca farklı ilişkiler içerisinde çeşitli roller üstlenir. Annelik, eşlik, arkadaşlık, mesleki roller ve kişinin ailesindeki diğer konumları bunlardan bazılarıdır. Roller birbirlerinden bağımsız değildir; kişinin yaşam koşulları, ilişkileri ve deneyimleri doğrultusunda gelişir ve değişir. Psikodramada rol çalışmaları, kişinin bu rolleri nasıl yaşadığını ve aralarındaki ilişkileri araştırmasına olanak sağlar.⁴,⁵
Özel gereksinimli bir çocuğun bakımına ilişkin sorumluluklar yoğunlaştığında annelik rolü, kadının yaşamındaki diğer rollerin önüne geçebilir. Annelik rolünün yaşamın merkezine yerleşmesi ve diğer rollerin bu rol etrafında şekillenmesi, otizm tanılı çocuğu olan annelerin deneyimlerinde öne çıkmaktadır.⁶ Annelik rolüne ilişkin idealize edilmiş beklentiler ise kadınların kendi ihtiyaçlarını ve diğer yaşam rollerini ele alışlarını etkileyebilir.⁷
Yürüttüğüm psikodrama grubunda, annelerin kendilerine zaman ayırmakta zorlandıklarını ve dinlenmenin veya kişisel ihtiyaçlarıyla ilgilenmenin zaman zaman suçluluk duygusunu beraberinde getirdiğini gözlemledim. Çocuklarının ihtiyaçları etrafında şekillenen günlük yaşamları içerisinde annelerin arkadaşlık, eşlik ve mesleki rollerine daha sınırlı yer ayırabildikleri de grup sürecinde öne çıkan konulardan biriydi.
Grup sürecinde gerçekleştirilen rol atomu çalışması, bu konuların ele alınmasında önemli bir yer tuttu. Katılımcılar, yaşamlarında üstlendikleri rolleri ve bunların birbirleriyle ilişkilerini sembolik olarak ifade ettiler. Çalışmalarda annelik rolünün geniş bir alan kapladığı, bazı rollerin ise oldukça geri planda kaldığı görüldü. Roller arasındaki bu dağılımın ele alınması, annelerin yaşamlarının farklı yönlerine ve kendi ihtiyaçlarına ilişkin değerlendirmeler yapmalarını sağladı.
Bu deneyim, anneliğin kadının yaşamındaki diğer rollerle nasıl bir ilişki içerisinde olduğuna dikkat çekti. Annelik rolünün yanında varlığını sürdüren, kimi zaman geri planda kalan veya yeniden önem kazanan diğer roller, grup sürecinin önemli çalışma konuları arasında yer aldı.
Kaygı, Belirsizlik ve Kontrol İhtiyacı
Otizm tanılı bir çocuğun gelişimine eşlik eden belirsizlikler, ebeveynlerin geleceğe ilişkin kaygılarını artırabilir. Eğitim olanakları, toplumsal kabul, çocuğun bağımsızlığı ve ilerleyen yıllardaki yaşam koşulları, ailelerin sıklıkla üzerinde düşündüğü konulardır. Bu süreçte yaşanan güçlüklerin ailelerin günlük yaşamları ve psikolojik durumları üzerindeki etkileri, otizmli çocukların ebeveynleriyle yürütülen çalışmalarda da ele alınmaktadır.⁸
Psikodrama grubunda kaygı, gelecekle ilgili endişelerin yanında günlük yaşamı sürekli planlama, olası güçlükleri önceden düşünme ve sorumlulukları kontrol altında tutma çabasıyla da ilişkiliydi. Çocuklarının ihtiyaçlarını karşılamak için yoğun çaba gösteren anneler, zaman zaman bu sorumlulukların ağırlığı altında yorulduklarını ifade ettiler.
Kontrol ihtiyacının kişinin yaşamındaki işlevi, psikodramatik eylem içerisinde araştırılabildi. Kaygı, suçluluk veya sorumluluk gibi soyut yaşantıların sahnede roller aracılığıyla somutlaştırılması, katılımcıların bu duygularla kurdukları ilişkiyi farklı bir konumdan gözlemlemelerine yardımcı oldu. Psikodramanın eyleme dayalı yapısı, yaşantıların sözel anlatımın ötesinde canlandırılmasına ve alışılmış tepkilerin yeniden ele alınmasına olanak sağladı.⁹
Grup çalışmalarında kontrol ihtiyacının çocukların güvenliğiyle, annelerin üstlendikleri sorumluluklarla ve kendilerinden beklentileriyle bağlantısı üzerinde duruldu. Bu ihtiyaç kimi durumlarda işlevsel olmakla birlikte, sürekli bir sorumluluk ve tetikte olma hâline dönüştüğünde annelerin dinlenmesini ve başka yaşantılara yer açmasını güçleştirebiliyordu.
Psikodramatik çalışmalar sırasında bazı katılımcılar, sorumlulukların paylaşılması ve alışılmış davranışların dışında farklı tepkiler geliştirilmesi üzerine düşündüler. Böylece kaygı ve kontrol ihtiyacı, günlük yaşamda karşılaşılan güçlüklerin yanı sıra kişinin kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkiler açısından da ele alındı.
Annelikte Bir Arada Bulunabilen Duygular
Annelik deneyiminde sevgi, şefkat ve yakınlığın yanında yorgunluk, öfke, hayal kırıklığı, çaresizlik ve suçluluk gibi duygular da yaşanabilir. Winnicott, anne ile çocuk arasındaki ilişkide sevgiyle birlikte zorlayıcı ve çelişkili duyguların da bulunabileceğine dikkat çeker.¹⁰
Bununla birlikte anneliğe ilişkin toplumsal beklentiler, özellikle olumsuz olarak değerlendirilen duyguların ifade edilmesini zorlaştırabilir. Her koşulda güçlü, sabırlı ve fedakâr olması beklenen bir anne, kendi ihtiyaçlarını dile getirdiğinde veya sorumluluklarından yorulduğunu hissettiğinde suçluluk yaşayabilir. Annelik rolüne aşırı yatırım yapılması, iyi bir anne olma beklentisi ve sürekli sorumluluk üstlenme eğilimi annelerde yaşanan tükenmişlik deneyimiyle ilişkili olarak ele alınabilir.¹¹
Psikodrama grubunda annelikle ilgili çelişkili duyguların ifade edilmesi önemli çalışma konularından biri oldu. Annelerin çocuklarına duydukları sevgi, kendi yaşamlarına ilişkin özlemleri veya bazı sorumluluklardan uzaklaşma istekleriyle birlikte bulunabiliyordu. Grup içerisinde bu farklı duyguların ele alınması, anneliğe ilişkin beklentilerin ve kişisel ihtiyaçların yeniden değerlendirilmesine yardımcı oldu.
Katılımcıların kendi duygularını ifade etmeleri kadar, benzer düşünce ve duyguların başka anneler tarafından da yaşanabildiğine tanıklık etmeleri de önemliydi. Başlangıçta dile getirilmesi güç olan bazı yaşantılar, grup ilerledikçe daha açık biçimde paylaşılabildi.
Aile İlişkileri ve Sorumlulukların Paylaşılması
Grup sürecinde aile içerisindeki ilişkiler ve bakım sorumluluklarının dağılımı da sıklıkla gündeme geldi. Eşlerin ebeveynlik süreçlerine katılımı, ailedeki diğer çocukların ihtiyaçları ve annelerin üstlendikleri sorumluluklar, bu çalışmaların önemli konuları arasındaydı. Psikodramada kullanılan rol değiştirme tekniği, kişinin bir ilişkiyi karşısındaki insanın konumundan deneyimlemesini sağlar. Bu teknik aracılığıyla katılımcılar, aile üyeleriyle kurdukları ilişkilerdeki karşılıklı beklentileri ve davranış örüntülerini araştırdılar.⁵
Grup çalışmalarında bakım sorumluluklarının aile içerisindeki dağılımı üzerine farklı değerlendirmeler yapıldı. Bazı anneler, eşlerinden daha fazla destek beklediklerini ifade ederken, sorumlulukların paylaşılması konusunda kendilerinin de zorlanabildiğini fark ettiler. Bu süreçte diğer çocukların ihtiyaçları ve aile üyeleri arasındaki ilişkiler de ele alındı.
Annelerin kendi çocukluk ve aile yaşantıları, güncel ilişkilerini anlamak açısından önemli bağlantılar sundu. Erken dönemlerde üstlenilen sorumluluklar, bakım verme ve bakım alma deneyimleri ile aile içerisindeki beklentiler, bugünkü annelik rolüyle birlikte değerlendirildi.
Psikodramatik eylem, geçmişte gelişen ilişki biçimlerinin güncel yaşamda nasıl sürdürüldüğünü araştırmak için bir çalışma alanı oluşturdu. Katılımcıların bazıları, aile ilişkilerinde değiştirmek istedikleri davranışları ve sorumlulukların paylaşılmasına ilişkin düşüncelerini grup içerisinde dile getirdiler.
Grup Deneyiminde Paylaşım, Dayanışma ve Çatışma
Psikodrama, kişinin kendi yaşantılarını diğer insanlarla kurduğu ilişkiler içerisinde ele alabildiği bir grup psikoterapisi yöntemidir. Grup üyelerinin birbirlerinin deneyimlerine tanıklık etmeleri, benzer duyguları fark etmeleri ve farklı bakış açılarıyla karşılaşmaları terapötik sürecin önemli parçalarıdır.
Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerle yürütülen grup çalışmalarında, sosyal destek ve aidiyet duygusunun önemine dikkat çekilmektedir. Ebeveyn destek gruplarına katılan kişilerin, diğer ebeveynlerle kurdukları ilişkiler sayesinde anlaşılma, bilgi edinme ve güçlenme deneyimleri yaşadıkları belirtilmektedir.¹² Otizm tanılı çocuğu olan annelerin sosyal destek ilişkilerinin ele alındığı Türkiye'deki araştırmalar da bu alandaki ihtiyaçları göstermektedir.²
Yürüttüğüm psikodrama grubunda öne çıkan deneyimlerden biri, annelerin yaşadıkları güçlüklerde yalnız olmadıklarını fark etmeleriydi. Bazı katılımcılar, çevrelerindeki diğer annelerin kendilerinden daha sabırlı veya çocuklarının ihtiyaçlarıyla baş etmekte daha başarılı olduklarını düşünüyorlardı. Grup içerisinde yapılan paylaşımlar, bu düşüncelerin yeniden değerlendirilmesine yardımcı oldu.
Yalom ve Leszcz'in evrensellik olarak tanımladığı terapötik etken, kişinin kendisine özgü sandığı yaşantıların başkaları tarafından da deneyimlendiğini fark etmesiyle ilişkilidir.¹³ Grupta suçluluk, yorgunluk, öfke ve yetersizlik gibi duyguların paylaşılması, katılımcıların kendi yaşantılarını başkalarının deneyimleriyle birlikte değerlendirmelerine olanak sağladı.
Kişilerarası öğrenme de grup sürecinde önemli bir yer tuttu. Anneler, diğer üyelerin farklı durumlara nasıl yaklaştıklarını gözlemlediler. Psikodramatik canlandırmalarda birbirlerinin yaşantılarında roller üstlenmeleri, kendi ilişkilerini farklı açılardan deneyimlemelerini sağladı.
Grup süreci boyunca yakınlık ve dayanışmanın yanında anlaşmazlıklar, karşılanmayan beklentiler ve öfke de ortaya çıktı. Bu ilişkisel güçlüklerin bir bölümü grup içerisinde ele alınabilirken, bazıları üyelerin gruba katılımını ve devamlılığını olumsuz etkiledi.
Psikodrama Uygulaması ve Araştırma Bulguları
2024 yılında tamamladığım "Otizm Tanılı Çocuğu Olan Annelerin Kaygı Düzeyleri Üzerinde Psikodramanın Etkisinin İncelenmesi" başlıklı psikodrama yeterlilik tezinde, on altı haftalık grup uygulamasının annelerin kaygı düzeyleriyle ilişkisi araştırıldı.
Araştırmada psikodrama grubundaki dokuz annenin uygulama öncesi ve sonrası durumluk ve sürekli kaygı puanları değerlendirildi. Benzer demografik özelliklere sahip dokuz kişilik kontrol grubundan da aynı ölçümler alındı. Psikodrama grubunda hem durumluk hem de sürekli kaygı puanlarında istatistiksel olarak anlamlı bir azalma saptandı. Kontrol grubunun ön test ve son test puanları arasında anlamlı bir değişim görülmedi.³
Oturumların süreç değerlendirmeleri ise kaygı puanlarındaki değişimin yanında grup içerisinde yaşananları da inceleme fırsatı sundu. Rol çalışmaları, psikodramatik canlandırmalar ve paylaşımlar sırasında annelerin kendileri, aile ilişkileri ve üstlendikleri sorumluluklar üzerine yaptıkları değerlendirmeler dikkat çekti. Bazı katılımcılar, grup sürecinde fark ettikleri güçlüklerle ilgili günlük yaşamlarında farklı davranışlar denediklerini ifade ettiler.
Araştırmanın küçük örneklemle yürütülmüş olması ve çalışma deseninin sınırlılıkları, sonuçların genellenmesini güçleştirmektedir. Elde edilen bulgular psikodrama grubunda kaygı puanlarının azaldığını gösterse de bu değişimin bütün katılımcılarda aynı süreçler aracılığıyla gerçekleştiği veya başka gruplarda da aynı sonuçların elde edileceği söylenemez.
Nicel bulgularla birlikte değerlendirildiğinde grup süreci, psikodramanın annelerin kaygılarını, yaşamlarındaki farklı rolleri ve ilişkisel güçlüklerini ele almalarında nasıl bir yer tutabildiğine ilişkin önemli gözlemler sunmaktadır.
Sonuç
Özel gereksinimli çocuğu olan annelerin yaşantıları, çocuklarının bakımına ve gelişimine ilişkin sorumluluklarla birlikte kendi ilişkilerini, geçmiş deneyimlerini, duygularını ve ihtiyaçlarını da içerir. Bu farklı alanların birbirleriyle ilişkisi, annelik deneyiminin anlaşılmasında önemli bir yer tutar.
Yürüttüğüm psikodrama grubunda anneler, annelik rollerini ve diğer yaşam alanlarını, kaygılarını, aile içerisindeki ilişkilerini ve kendilerine ilişkin beklentilerini farklı açılardan değerlendirme fırsatı buldular. Grup içerisinde gelişen yakınlık, dayanışma ve kişilerarası etkileşim, bu sürecin önemli parçalarıydı. Bununla birlikte grup içerisinde ortaya çıkan güçlükler de psikoterapötik çalışmanın ve mesleki değerlendirmenin bir parçası oldu.
Bu deneyim, özel gereksinimli çocukların desteklenmesinde bakım sorumluluğunu üstlenen annelerin psikolojik ihtiyaçlarının da dikkate alınmasının önemini bir kez daha düşündürdü.
Bir annenin kendi yaşamı, ilişkileri ve ihtiyaçları, çocuğuna sunduğu bakımın gölgesinde kalmamalıdır. Annelik deneyimini bütünlüklü biçimde ele alabilmek, annenin kendisini de bir özne olarak görebilmeyi gerektirir.¹⁴
Kaynaklar
1. Gray, D. E. (2003). Gender and coping: The parents of children with high functioning autism. Social Science & Medicine, 56 (3), 631–642.
2. Değirmenci, G. Y. (2019). “Summer doesn't come with a single rose”: A qualitative research of Turkish mothers' social support systems who have a child with ASD. Toplum ve Sosyal Hizmet, 30 (2), 519–537.
3. Bostan Ak, D. (2024). Otizm tanılı çocuğu olan annelerin kaygı düzeyleri üzerinde psikodramanın etkisinin incelenmesi [Psikodrama yeterlilik tezi]. Dr. Abdülkadir Özbek Psikodrama Dernekleri Federasyonu, MİSEM.
4. Moreno, J. L. (1946). Psychodrama: First volume. Beacon House.
5. Özbek, A., & Leutz, G. (2011). Psikodrama: Grup psikoterapisinde sahnesel etkileşim. Abdülkadir Özbek Psikodrama Enstitüsü Yayınları.
6. Şengül Erdem, H. (2023). Otizm spektrum bozukluğu olan birden fazla çocuğa sahip annelerin deneyimleri: Yorumlayıcı fenomenolojik analiz çalışması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, Erken Görünüm.
7. Temizer Atalar, Z. (2023). İdealize edilenden özgün olana; anne olan kadınlarda idealize edilen annelik rolü ve özgün benlik ile oluşan kadınlık rolü arasındaki ilişkide bireyselleşmenin etkisi üzerine gelişimsel farkındalık çalışması [Yayımlanmamış doktora tezi]. Maltepe Üniversitesi.
8. Nealy, C. E., O'Hare, L., Powers, J. D., & Swick, D. C. (2012). The impact of autism spectrum disorders on the family: A qualitative study of mothers' perspectives. Journal of Family Social Work, 15 (3), 187–201.
9. Kellermann, P. F. (2013). Psikodramaya derinlemesine bakış: Psikodramanın terapötik yanları (B. Gökler, I. Gökler Danışman ve A. Mavili Aktaş, Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık. (Özgün eser 1992 yılında yayımlanmıştır.)
10. Winnicott, D. W. (2003). Karşı aktarımda nefret (A. Salgın, Çev.). Psikanaliz Yazıları, 6, 65–76. (Özgün eser 1949 yılında yayımlanmıştır.)
11. Hubert, S., & Aujoulat, I. (2018). Parental burnout: When exhausted mothers open up. Frontiers in Psychology, 9, Article 1021.
12. Law, M., King, S., Stewart, D., & King, G. (2001). The perceived effects of parent-led support groups for parents of children with disabilities. Physical & Occupational Therapy in Pediatrics, 21 (2–3), 29–48.
13. Yalom, I. D., & Leszcz, M. (2020). The theory and practice of group psychotherapy (6th ed.). Basic Books.
14. Hecker, A. P. (2009). Özne olarak anne / öteki psikanalitik kuramda bir eksik (P. Gökalp, Çev.). Psikanaliz Yazıları, 19, 51–63.