Kanıta Dayalı Travma Stabilizasyonu
Evidence-Based Trauma Stabilisation (EBTS)
Travmatik yaşantılar, çocukların güvenlik duygularını, duygusal dengelerini ve çevreleriyle kurdukları ilişkileri etkileyebilir. Savaş, zorunlu göç, doğal afetler, kayıp ve benzeri ağır stres yaşantılarının ardından çocukların kendilerini yeniden güvende hissetmeleri ve günlük yaşamlarına uyum sağlamaları önemli bir ihtiyaç hâline gelir.
Çocukların travmatik yaşantılardan etkilenme biçimleri, gelişimsel özelliklerinin yanı sıra bakım verenleriyle kurdukları ilişkilerle de bağlantılıdır. Ebeveynler, kendi kaygıları ve zorlayıcı yaşantılarıyla baş etmeye çalışırken çocuklarının duygusal ihtiyaçlarına karşılık vermekte güçlük yaşayabilirler. Bu nedenle travma sonrasında çocukların desteklenmesinde ebeveyn-çocuk ilişkisinin de dikkate alınması önemlidir.
EBTS (Evidence-Based Trauma Stabilisation / Kanıta Dayalı Travma Stabilizasyonu), travmatik yaşantılardan etkilenen çocukların ve ailelerinin psikolojik açıdan desteklenmesi amacıyla geliştirilmiş, psikodrama temelli, kısa süreli ve yapılandırılmış bir stabilizasyon programıdır. Ebeveynlere yönelik travma psikoeğitimini, ebeveynlerin ve çocukların birlikte katıldıkları sembolik oyunlarla bir araya getirir.¹
EBTS Neden Geliştirildi?
EBTS'in geliştirilmesine yönelik ilk çalışmalar, 2015 yılında Avrupa'da mülteci, sığınmacı ve göçmen ailelerin psikososyal ihtiyaçlarına yanıt verebilecek bir destek programı oluşturma düşüncesiyle başladı. Program, 2017–2019 yılları arasında Almanya, Bulgaristan ve Finlandiya'da yürütülen Erasmus+ projesi kapsamında geliştirildi ve değerlendirildi.²
Stefan Flegelskamp, Milena Mutafchieva ve Reijo Kauppila tarafından geliştirilen EBTS, savaş, zorunlu göç ve yerinden edilme gibi travmatik yaşantılarla karşılaşan ailelere, farklı koşullarda uygulanabilecek kısa süreli ve yapılandırılmış bir psikososyal destek sunmayı amaçlar.¹
Travmatik yaşantılar sırasında güvenlik ve kontrol duygularının sarsılması, ebeveynlerin ve çocukların günlük yaşamlarını yeniden düzenlemelerini güçleştirebilir. EBTS, bu süreçte ailelerin baş etme kaynaklarını güçlendirmeye, güvenlik duygularını desteklemeye ve ebeveyn-çocuk ilişkisinde olumlu deneyimlere yer açmaya odaklanır.
Programın önceliği, travmatik olayların ayrıntılı biçimde yeniden ele alınması yerine stabilizasyonun sağlanmasıdır. Bu yönüyle travma odaklı psikoterapiden farklılaşır. Gerektiğinde daha kapsamlı psikolojik değerlendirme ve psikoterapi çalışmalarına duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmaz.
Ebeveyn-Çocuk İlişkisinin Önemi
Çocuklar, özellikle zorlayıcı yaşantılar karşısında duygularını düzenlemek ve kendilerini güvende hissetmek için bakım verenlerinin desteğine ihtiyaç duyarlar. Travmatik yaşantılar ebeveynlerin psikolojik dengelerini etkilediğinde, çocukların ihtiyaçlarını fark etmek ve bunlara karşılık vermek de güçleşebilir.
EBTS'in temelinde, ebeveyn-çocuk ilişkisinin psikolojik dayanıklılığı destekleyen önemli kaynaklardan biri olduğu düşüncesi yer alır. Programın kuramsal yaklaşımında çocuklarla psikodramanın yanı sıra Klaus Grawe'nin temel psikolojik ihtiyaçlara ilişkin açıklamalarından da yararlanılır. Bu çerçevede bağlanma, kontrol, öz değer ve olumlu yaşantılar, psikolojik iyilik hâli açısından önemli ihtiyaçlar olarak ele alınır.³,⁴
EBTS'de ebeveynler, travma ve stres tepkilerine ilişkin bilgi edinirken çocuklarıyla birlikte oyun deneyimine de katılırlar. Ortak bir etkinlik içerisinde hareket etmek, karşılaşılan güçlüklerle birlikte baş etmek ve oyundan keyif almak, ebeveyn ile çocuk arasındaki etkileşimi desteklemeyi amaçlar.
Ebeveynler bu süreçte gözlemci konumunda kalmaz; çocuklarıyla birlikte farklı roller üstlenerek oyunun etkin bir parçası olurlar. Böylece çocukların bakım verenleriyle güvenli ve destekleyici ilişkiler kurmaları, ebeveynlerin ise çocuklarıyla etkileşimlerinde kendi yeterliliklerini deneyimlemeleri hedeflenir.¹
EBTS Nasıl Uygulanır?
EBTS, on oturumdan oluşan yapılandırılmış bir programdır. Ebeveynlere yönelik psikoeğitim çalışmalarıyla başlar; ebeveynlerin ve çocukların birlikte katıldıkları sembolik oyunlarla devam eder. Programın son aşamasında ise yaşanan deneyimler değerlendirilir ve öğrenilenlerin günlük yaşama aktarılması üzerinde durulur. Ebeveyn-çocuk oyun çalışmaları genel olarak 3–12 yaş aralığındaki çocuklar için tasarlanmıştır.¹
Ebeveynlere Yönelik Psikoeğitim
Psikoeğitim çalışmalarında ebeveynler, travmanın psikolojik ve bedensel etkileri, yoğun stres karşısında gelişen tepkiler, duygusal düzenleme, psikolojik dayanıklılık ve öz bakım gibi konuları ele alırlar. Bu çalışmaların içeriği, bilgi aktarımının yanı sıra deneyimsel uygulamalarla desteklenir. Psikodramatik yöntemler aracılığıyla ebeveynlerin kendi yaşantıları ile öğrendikleri bilgiler arasında bağlantı kurmaları, zorlayıcı durumlar karşısındaki tepkilerini fark etmeleri ve baş etme kaynaklarını değerlendirmeleri hedeflenir.
Psikoeğitim sürecinde çocuklarla oyunun önemi de ele alınarak ebeveynler, sonraki oturumlarda çocuklarıyla birlikte katılacakları sembolik oyun çalışmalarına hazırlanırlar.¹
Ebeveyn ve Çocuklarla Sembolik Oyun
Programın ikinci bölümünde ebeveynler ve çocuklar, belirli bir hikâye çerçevesinde yapılandırılmış oyunlara katılırlar. Bu yaklaşım, Alfons Aichinger ve Walter Holl tarafından geliştirilen çocuklarla psikodrama anlayışından yararlanır.³
Oyun oturumlarının temelinde “Ayılar Vadisi” (Bear Valley) adı verilen hayalî bir dünya bulunur. Ebeveynler ve çocuklar, ebeveyn ayı ve yavru ayı rollerini üstlenerek birlikte çeşitli durumlarla karşılaşır, çözümler geliştirir ve ortak deneyimler yaşarlar. Oturumlarda kullanılan tekrarlanan ritüeller ve öngörülebilir oyun yapısı, çocukların kendilerini daha güvende hissetmelerini desteklemeyi amaçlar. Hikâye içerisindeki roller ve ortak görevler aracılığıyla güvenlik, yakınlık, yeterlilik ve keyif gibi yaşantılara yer verilir.
Sembolik oyunun merkezinde, ebeveyn ve çocuğun birlikte hareket etmesi ve destekleyici deneyimler paylaşması bulunur. Travmatik olayların ayrıntılı biçimde yeniden canlandırılması hedeflenmez; çalışmalar çocukların ve ebeveynlerin güvenlik duygularını ve baş etme kaynaklarını güçlendirmeye yöneliktir.¹
Sonuç
EBTS, travmatik yaşantılardan etkilenen çocukların psikolojik ihtiyaçlarını ebeveynleriyle kurdukları ilişkiler içerisinde ele alan, psikodrama temelli ve yapılandırılmış bir stabilizasyon programıdır.
Programda ebeveynlere yönelik psikoeğitim, çocukların doğal ifade biçimlerinden biri olan sembolik oyunla bir araya getirilir. Ebeveynlerin travma ve stres tepkileri hakkında bilgi edinmeleri, kendi baş etme kaynaklarını fark etmeleri ve çocuklarıyla destekleyici ilişkiler geliştirmeleri bu yaklaşımın önemli parçalarıdır.
EBTS'in merkezinde, ebeveynlerin ve çocukların birlikte güven, yakınlık, yeterlilik ve keyif duygularını deneyimleyebilecekleri bir çalışma alanı oluşturmak yer alır.
Kaynaklar
1. Flegelskamp, S., Mutafchieva, M., & Kauppila, R. (2024). EBTS manual [Uygulama kılavuzu].
2. Mutafchieva, M., Flegelskamp, S., & Kauppila, R. (2023). Evidence-Based-Trauma-Stabilisation Project: Innovative approach for work with refugee, asylum seeking, and immigrant families. Zeitschrift für Psychodrama und Soziometrie, 22 (Suppl. 2), 227–244.
3. Aichinger, A., & Holl, W. (2017). Group therapy with children: Psychodrama with children. Springer.
4. Grawe, K. (2007). Neuropsychotherapy: How the neurosciences inform effective psychotherapy. Psychology Press.