Grup Terapilerinin Sağaltıcı İşlevi
Klinik Psikolog ve Psikodramatist
Dilhun Bostan Ak
25 Ekim 2026
Psikoterapi yalnızca kişinin kendi iç dünyasını anlamasına değil, diğer insanlarla kurduğu ilişkileri fark etmesine ve bu ilişkilerde yeni deneyimler kazanmasına da dayanır. Grup psikoterapisi, bireyin yaşantılarını başkalarıyla paylaştığı, farklı bakış açılarıyla karşılaştığı ve kendi ilişki kurma biçimlerini gözlemleyebildiği bir çalışma ortamı sunar.
Irvin D. Yalom ve Molyn Leszcz (2020), grup psikoterapisindeki değişimi açıklamak için çeşitli terapötik etkenler tanımlar. Evrensellik, grup bağlılığı, kişilerarası öğrenme, özgecilik, umut aşılama ve birincil aile grubunun onarıcı yinelenişi bu etkenlerden bazılarıdır. Birbirleriyle bağlantılı olarak işlev gören terapötik etkenlerin önemi, grubun yapısına ve üyeler arasındaki etkileşimlere göre farklılaşabilir.
Jacob L. Moreno tarafından geliştirilen psikodrama, grup psikoterapisinin sağaltıcı etkenlerini bünyesinde barındıran, eylem odaklı bir grup psikoterapisi yöntemidir. Psikodramada grup içerisinde gelişen ilişkilerin yanı sıra spontanlık ve yaratıcılık, şimdi ve burada ilkesi, eylem ve tele gibi kavramlar sağaltıcı süreçte önemli bir yer tutar. Kişinin yaşantılarını sahnede canlandırarak araştırması, geçmiş ve güncel ilişkilerini farklı açılardan değerlendirmesine ve yeni davranış olasılıklarını deneyimlemesine olanak sağlar (Moreno, 1946; Özbek & Leutz, 2011).
Yalnız Olmadığını Fark Etmek: Evrensellik
İnsanlar kimi zaman yaşadıkları güçlüklerin, utanç duydukları düşüncelerin veya ifade etmekte zorlandıkları duyguların yalnızca kendilerine özgü olduğunu düşünebilirler. Başkalarının benzer deneyimler yaşadığını bilmemek, yalnızlık ve anlaşılmama duygularını güçlendirebilir. Yalom ve Leszcz'in (2020) evrensellik olarak tanımladığı terapötik etken, kişinin kendisine özgü sandığı yaşantıların başkaları tarafından da deneyimlendiğini fark etmesidir.
Grup içerisinde bir üyenin kendi yaşantısını paylaşması, diğer üyelerin de benzer duygularını ifade etmelerine alan açabilir. Böylece kişiler, daha önce dile getirmekte zorlandıkları düşünce ve duyguların başkaları tarafından da anlaşılabildiğini görürler. Evrenselliğin sağaltıcı işlevi, herkesin aynı sorunları yaşamasından değil, farklı yaşam öykülerinde ortak insani deneyimlerin bulunabildiğinin fark edilmesinden kaynaklanır.
Kabul Görmek ve Ait Hissetmek: Grup Bağlılığı
Grup psikoterapisinin önemli terapötik etkenlerinden biri de grup bağlılığıdır (kohezyon). Yalom ve Leszcz'e (2020) göre grup bağlılığı, üyelerin kendilerini grubun bir parçası olarak hissetmeleri, diğer üyelerle anlamlı ilişkiler kurmaları ve grup içerisinde kabul gördüklerini deneyimlemeleriyle ilişkilidir. Kişinin kendisi hakkında ifade etmekte zorlandığı bir duyguyu paylaşması ve buna rağmen diğerleri tarafından kabul gördüğünü deneyimlemesi, önemli bir ilişkisel yaşantıdır.
Grup bağlılığı, yalnızca üyelerin birbirlerini sevmeleri veya iyi anlaşmaları üzerinden açıklanamaz. Güvenin gelişmesi, farklılıkların kabul edilmesi ve üyelerin kendilerini açık biçimde ifade edebilmeleri de bu sürecin parçalarıdır. Grup içerisinde oluşan güven, üyelerin kişisel yaşantılarını paylaşmalarını ve zorlayıcı duygularla temas kurmalarını kolaylaştırır. Böylece grup bağlılığı, hem kendi başına sağaltıcı bir deneyim hem de diğer terapötik süreçlerin gelişmesini destekleyen bir unsur hâline gelir (Yalom & Leszcz, 2020).
Grup, Kişilerarası İlişkilerin Bir Yansımasıdır
Yalom ve Leszcz (2020), terapi grubunu bireyin gündelik yaşamında kurduğu ilişki biçimlerinin yeniden ortaya çıkabildiği bir sosyal mikrokozmos olarak ele alır. Kişinin ilişkilerinde sürekli geri planda kalması, onay araması, yakınlık kurmaktan kaçınması veya çatışmalarda belirli tepkileri yinelemesi, grup üyeleriyle kurduğu ilişkilerde de görünür hâle gelebilir. Bu nedenle grup, yalnızca geçmiş ilişkilerin anlatıldığı bir ortam değildir. Kişinin diğer insanlarla nasıl ilişki kurduğunun doğrudan deneyimlendiği bir alandır.
Şimdi ve burada ilkesi, grup içerisinde o anda yaşanan etkileşimlere dikkat edilmesini sağlar. Örneğin bir üyenin başka biri tarafından anlaşılmadığını hissetmesi, bu duygunun grupta nasıl ortaya çıktığını ve tarafların birbirlerine nasıl karşılık verdiğini araştırmak için bir fırsat oluşturur (Yalom & Leszcz, 2020).
Kişilerarası öğrenme, kişinin kendi davranışlarının başkaları üzerindeki etkisini fark etmesi, diğerlerinin kendisine yönelik tepkilerini anlaması ve farklı ilişki kurma biçimlerini deneyimlemesiyle gerçekleşir (Yalom & Leszcz, 2020).
Grup içerisinde geçmiş ilişkilerin izleri de ortaya çıkabilir. Yalom ve Leszcz'in (2020) birincil aile grubunun onarıcı yinelenişi olarak adlandırdığı süreçte, kişinin erken dönem ilişkilerinde geliştirdiği davranış örüntüleri grup üyeleriyle veya yöneticileriyle kurduğu ilişkilerde yeniden yaşanabilir.
Ancak sağaltıcı olan, bu örüntülerin yalnızca tekrar edilmesi değildir. Daha önce yaşanan bir ilişkisel güçlüğün grup içerisinde fark edilmesi, ele alınması ve farklı bir ilişki deneyiminin gelişmesidir.
Yalnızca Destek Almak Değil, Destek Olmak
Grup psikoterapisinde üyeler yalnızca kendi güçlüklerini ele almakla kalmaz; diğer üyelerin yaşantılarına da tanıklık eder ve onların süreçlerine katkıda bulunurlar. Yalom ve Leszcz'in (2020) özgecilik olarak tanımladığı terapötik etken, kişinin başkalarına destek olma ve onlar için değerli bir katkı sunma deneyimiyle ilişkilidir. Kendi yaşamında çaresizlik veya yetersizlik hisseden bir kişi, başka bir grup üyesine destek olabildiğini gördüğünde kendisini farklı bir konumda deneyimleyebilir.
Bununla bağlantılı bir diğer etken umut aşılamadır. Grup üyelerinin başkalarının yaşadıkları değişimlere tanıklık etmeleri, kendi güçlükleriyle ilgili yeni olasılıklar görmelerine yardımcı olabilir (Yalom & Leszcz, 2020).
Üyeler yalnızca benzer sorunları paylaşarak değil, birbirlerinin farklı deneyimlerinden öğrenerek de gelişirler. Başkalarının davranışlarını gözlemleme, farklı ilişki kurma biçimlerini tanıma ve yeni sosyal beceriler geliştirme de terapötik sürecin parçalarıdır (Yalom & Leszcz, 2020).
Psikodramanın Sağaltıcı İşlevi
Psikodrama, eylemi ve kişilerarası ilişkileri terapötik sürecin merkezine yerleştiren bir grup psikoterapisi yöntemidir. Grup terapilerinin sağaltıcı etkenlerinin yanı sıra Moreno'nun kuramında yer alan spontanlık ve yaratıcılık, şimdi ve burada ilkesi ve tele gibi kavramlar da psikodramanın sağaltıcı işlev görmesinde önemli bir yer tutar (Moreno, 1946; Özbek & Leutz, 2011).
Eylem ve "Şimdi ve Burada"
Psikodramanın ayırt edici özelliklerinden biri, kişinin yaşantılarını yalnızca sözel olarak anlatmak yerine sahnede canlandırarak araştırabilmesidir. Geçmişte yaşanmış olaylar, güncel ilişkiler, içsel çatışmalar, hayaller veya geleceğe ilişkin olasılıklar, psikodramatik eylem aracılığıyla ele alınabilir. Bu yaşantılar, gerçekleşmiş oldukları zamandan bağımsız olarak, psikodrama sahnesinde şimdi ve burada deneyimlenir (Moreno, 1946).
Özbek ve Leutz'a (2011) göre psikodramanın önemli tedavi edici ve öğretici işlevlerinden biri, geçmiş ve güncel sorunlarla geleceğe ilişkin tasarımların, içinde bulunulan durumda yeniden anlaşılabilmesidir. Bu yaklaşımda eylem, yalnızca duyguların dışa vurulması anlamına gelmez. Kişinin kendi davranışlarını, duygularını ve ilişkilerini gözlemleyebilmesine, bunların anlamını araştırabilmesine ve yeni tepkiler geliştirebilmesine olanak sağlar.
Blatner (1993), psikodramanın bu işlevini eyleme vurma (acting-out) ile terapötik amaçla eyleme dönüştürme (acting-in) arasındaki ayrım üzerinden açıklar. Eyleme vurma, kişinin duygusal çatışmalarını veya dürtülerini yeterli farkındalık geliştirmeden davranışları aracılığıyla ifade etmesiyle ilişkili olabilir. Psikodramada ise bu duygulara ve dürtülere eşlik eden anılar, fanteziler, beklentiler ve ilişkisel yaşantılar, terapötik bir çerçeve içerisinde eyleme dönüştürülerek araştırılır. Bu yönüyle psikodramatik eylem, kişinin alışılmış davranışlarını yalnızca tekrarlamasını değil, bu davranışları fark etmesini, anlamlandırmasını ve farklı olasılıkları deneyimlemesini destekler.
Psikodramada kullanılan rol değiştirme, aynalama ve eşleme gibi teknikler de bu sürecin önemli parçalarıdır. Rol değiştirme, kişinin bir ilişkiyi karşısındaki kişinin konumundan deneyimlemesine; aynalama, kendi davranışlarını dışarıdan gözlemlemesine; eşleme ise ifade etmekte zorlandığı duygu ve düşüncelerin görünür hâle gelmesine yardımcı olabilir (Blatner, 1993; Moreno, 1946).
Spontanlık ve Yaratıcılık
Spontanlık ve yaratıcılık, psikodramanın temel kavramları arasında yer alır. Moreno'ya (1953) göre spontanlık, yeni bir duruma uygun bir tepki verebilmek ya da alışılmış bir duruma yeni bir tepki geliştirebilmektir. Bu anlamda spontanlık, düşünmeden veya dürtüsel biçimde hareket etmekten farklıdır. Karşılaşılan koşullara uygun, esnek ve gerektiğinde yeni tepkiler geliştirebilme yeteneğiyle ilişkilidir. Yaratıcılık ise yeni bir davranışın, çözümün veya ilişki kurma biçiminin ortaya çıkmasıyla bağlantılıdır. Moreno'nun yaklaşımında bu iki kavram birbirini tamamlar.
Özbek ve Leutz (2011), psikodramanın kişinin kısıtlanmış spontanlık ve yaratıcılığını harekete geçirerek yeni koşullara uygun davranabilme olanaklarını artırmayı amaçladığını belirtir. İnsanlar yaşamları boyunca belirli davranış ve ilişki örüntüleri geliştirirler. Bu örüntüler kimi zaman kişinin yeni durumlara uyum sağlamasını kolaylaştırırken, kimi zaman değişen koşullar karşısında sınırlayıcı hâle gelebilir. Psikodrama sahnesinde kişi, alışılmış tepkilerini yeniden deneyimleyebilir, bu tepkilerin kendi yaşamındaki işlevini araştırabilir ve daha önce denemediği davranışları canlandırabilir. Böylece psikodrama, yalnızca geçmiş yaşantıların anlaşılmasına değil, kişinin gelecekte karşılaşabileceği durumlara ilişkin yeni davranış olasılıkları geliştirmesine de katkıda bulunabilir.
Tele, Empati ve İlişkisel Deneyim
Psikodramada kişilerarası ilişkiler önemli bir yer tutar. Moreno'nun kuramındaki tele kavramı, kişiler arasında gelişen karşılıklı duygusal algılama ve ilişki kurma süreçlerini açıklamak açısından önemlidir. Tele, kişinin karşısındaki insanı yalnızca kendi beklentileri ve geçmiş deneyimleri üzerinden değil, onun kendine özgü özellikleri ve duygularıyla birlikte algılayabilmesiyle ilişkilidir (Moreno, 1952; Özbek & Leutz, 2011).
Tele, empatiyle yakından ilişkili olmakla birlikte onunla aynı anlama gelmez. Moreno (1952), empatinin bir kişinin diğerinin yaşantısını anlamasına yöneldiğini, tele kavramının ise kişiler arasındaki karşılıklı duygusal algılamayı içerdiğini vurgular. Psikodramada kullanılan rol değiştirme tekniği, kişinin kendisini karşısındaki insanın konumunda deneyimlemesine ve ilişkideki karşılıklı beklentileri araştırmasına olanak sağlayabilir (Moreno, 1946; Özbek & Leutz, 2011).
Bununla birlikte grup üyeleri arasında gelişen ilişkiler yalnızca karşılıklı anlayış ve empatiye dayanmaz. Kişinin erken dönem ilişkilerinde geliştirdiği beklenti ve davranış örüntüleri, güncel ilişkilerinde de yeniden ortaya çıkabilir. Aktarım kavramı, geçmiş ilişkilerde gelişen duygu, beklenti ve ilişki kurma biçimlerinin güncel ilişkilere taşınmasıyla ilişkilidir. Psikodramada aktarım, Yalom ve Leszcz'in (2020) birincil aile grubunun onarıcı yinelenişi olarak tanımladığı terapötik etkenle birlikte değerlendirilebilir. Grup üyeleri, geçmişte ebeveynleriyle, kardeşleriyle veya yaşamlarındaki diğer önemli kişilerle geliştirdikleri ilişki biçimlerini grup yöneticileri ve diğer üyelerle kurdukları ilişkilerde yeniden yaşayabilirler.
Ancak bu ilişkisel örüntülerin tekrar edilmesi tek başına sağaltıcı değildir. Terapötik değişim, bu örüntülerin fark edilmesi, grup içerisinde ele alınması ve kişinin farklı ilişki kurma olasılıklarını deneyimlemesiyle bağlantılıdır. Psikodramanın sunduğu eylem ve rol deneyimi, kişinin hem geçmiş ilişkilerinin izlerini hem de grup içerisinde gelişen güncel ilişkilerini araştırabilmesine olanak sağlar.
Grup Deneyimi, Paylaşım ve Katarsis
Psikodramanın sağaltıcı işlevi yalnızca sahnede canlandırma yapan kişiyle sınırlı değildir. Diğer grup üyeleri de terapötik sürece farklı biçimlerde katılırlar. Kimi zaman sahnede bir kişiyi, duyguyu veya düşünceyi canlandırarak yardımcı rol üstlenir; kimi zaman ise başka bir üyenin yaşantısına tanıklık ederler. Bir kişinin sahneye taşıdığı deneyim, diğer üyelerin kendi yaşantılarıyla bağlantı kurmalarını sağlayabilir (Özbek & Leutz, 2011).
Psikodramatik canlandırmanın ardından gerçekleştirilen paylaşım aşamasında üyeler, çalışmanın kendilerinde uyandırdığı duyguları ve kendi yaşamlarıyla kurdukları bağlantıları ifade edebilirler. Bu aşamada amaç, sahnede gerçekleştirilen çalışmayı yorumlamak veya değerlendirmekten çok, üyelerin kendi yaşantılarını paylaşmalarına alan açmaktır (Özbek & Leutz, 2011). Bu süreçte evrensellik, grup bağlılığı, kişilerarası öğrenme ve özgecilik gibi terapötik etkenler de işlev görebilir. Üyeler birbirlerinin deneyimlerini anlamaya, kendi yaşantılarını farklı açılardan değerlendirmeye ve başkalarının süreçlerine katkıda bulunmaya olanak bulurlar (Yalom & Leszcz, 2020).
Psikodramada önemli bir diğer süreç katarsistir. Katarsis, daha önce ifade edilmesi güç olan duyguların ortaya çıkması ve yaşanmasıyla ilişkilidir. Ancak duyguların yoğun biçimde dışa vurulması tek başına terapötik değişim için yeterli değildir. Bu duyguların anlaşılması, kişinin kendi yaşantılarıyla ilişkilendirilmesi ve grup içerisinde gelişen yeni deneyimlerle bütünleştirilmesi önem taşır (Yalom & Leszcz, 2020). Bu nedenle psikodramada eylem, duygusal yaşantı, içgörü ve paylaşım birbirlerini tamamlayan süreçler olarak ele alınabilir.
Grup Sürecinde Zorlayıcı Duyguların Yeri
Grup psikoterapisi her zaman uyum ve yakınlık içerisinde ilerleyen bir süreç değildir. Üyeler arasında anlaşmazlıklar, hayal kırıklıkları, rekabet, öfke ve dışlanmışlık gibi duygular da ortaya çıkabilir. Bu yaşantılar, grup üyelerinin gündelik ilişkilerinde karşılaştıkları güçlüklerle bağlantılı olabilir. Kişinin başkalarıyla kurduğu ilişkilerde yinelediği davranışlar, grup içerisinde yaşanan anlaşmazlıklarda da görünür hâle gelebilir (Yalom & Leszcz, 2020).
Bununla birlikte grup içerisinde çatışma yaşanması kendiliğinden sağaltıcı bir deneyim oluşturmaz. Önemli olan, ortaya çıkan duyguların ve ilişkisel süreçlerin grup yöneticisinin eşliğinde fark edilebilmesi, anlaşılabilmesi ve uygun biçimde ele alınabilmesidir. Bu açıdan zorlayıcı grup deneyimleri, üyelerin hem kendi tepkilerini hem de başkalarıyla kurdukları ilişkileri yeniden değerlendirebilecekleri çalışma alanlarına dönüşebilir.
Sonuç
Grup psikoterapisinin sağaltıcı işlevi, kişilerin bir araya gelerek sorunlarını paylaşmasından daha kapsamlıdır. Grup içerisinde kurulan ilişkiler, kişilerin kendilerini ve başkalarını farklı açılardan tanımalarını, alışılmış davranışlarını fark etmelerini ve yeni ilişki deneyimleri geliştirmelerini sağlar.
Yalom ve Leszcz'in (2020) tanımladığı terapötik etkenler, grup psikoterapisinde değişimin nasıl gerçekleşebildiğini anlamak açısından önemli bir kuramsal çerçeve sunar. Evrensellik, grup bağlılığı, kişilerarası öğrenme ve diğer terapötik etkenler, üyelerin birbirleriyle kurdukları ilişkiler içerisinde karşılıklı olarak işlev görür.
Psikodrama ise bu süreçlere eylem ve rol deneyimi aracılığıyla farklı bir boyut kazandırır. Moreno'nun kuramında spontanlık ve yaratıcılık, şimdi ve burada ilkesi, tele ve kişilerarası etkileşim, kişinin kendi yaşantılarını ve ilişkilerini anlaması açısından önemli bir yer tutar. Psikodramatik eylem, kişinin geçmiş deneyimlerini yeniden ele almasına, güncel ilişkilerini farklı açılardan değerlendirmesine ve geleceğe ilişkin yeni davranış olasılıklarını araştırmasına olanak sağlar (Moreno, 1946; Özbek & Leutz, 2011).
Grubun sağaltıcı gücü, üyelerin yalnızca kendi yaşantılarını anlamalarında değil, başkalarıyla kurdukları ilişkiler içerisinde yeni deneyimler kazanmalarında da ortaya çıkar. Psikodrama, bu ilişkisel süreçlerin eylem içerisinde deneyimlenebildiği ve araştırılabildiği bir çalışma alanı oluşturur.
Yararlanılan Kaynaklar
- Blatner, H. A. (1993). Psikodrama ile iletişim dünyamıza adımlar (G. Akçay, F. Aksoy, S. Azizoğlu, S. Erdal, G. N. Ergin, H. Kumbasar, A. Oral, S. Taylan, T. Yücat ve H. A. Yücel, Çev.). Grup Psikoterapileri Derneği Yayınları.
- Moreno, J. L. (1946). Psychodrama, Volume I. Beacon House.
- Moreno, J. L. (1952). Some comments on the trichotomy: Tele-transference-empathy. Group Psychotherapy, 5, 87–90.
- Moreno, J. L. (1953). Who shall survive? Foundations of sociometry, group psychotherapy and sociodrama (2nd ed.). Beacon House.
- Özbek, A. & Leutz, G. (2011). Psikodrama: Grup psikoterapisinde sahnesel etkileşim (3. baskı). Abdülkadir Özbek Psikodrama Enstitüsü Yayınları.
- Yalom, I. D. & Leszcz, M. (2020). The Theory and Practice of Group Psychotherapy (6th ed.). Basic Books.